یونانیان به آن پرسپولیس میگفتند و در ایران قدیم نیز به آن
پارسه و چهل منار گفته میشده است. پارسَه یا تخت جمشید یکی از شهرهای
باستانی ایران است که سالیان سال پایتخت هخامنشیان بوده است. اسکندر
مقدونی سردار یونانی به ایران حمله کرد و این مکان را به آتش کشید.
اما ویرانههای این مکان هنوز هم پابرجاست. این مکان هماکنون یکی از آثار جهانی ثبت شدهٔ ایران در یونسکو است.
تخت جمشید ،مجموعهای از کاخهای بسیار باشکوهی است که ساخت
آنها در سال 512 قبل از میلاد آغاز شد و اتمام آن 150 سال به طول
انجامید.
تخت جمشید در محوطه وسیعی واقع شده که از یک طرف به کوه رحمت و
از طرف دیگر به مرودشت محدود است. این کاخهای عظیم سلطنتی در کنار
شهر پارسه که یونانیان آن را پرسپولیس خواندهاند ساخته شده است.
ساختمان تخت جمشید در زمان داریوش اول در حدود 518 قبل از میلاد
، آغاز شد. نخست صفه یاتختگاه بلندی را آماده کردند و روی آن تالار
آپادانا و پلههای اصلی و کاخ تچرا را ساختند.
پس از داریوش، پسرش خشایارشا تالار دیگری را به نام تالار هدیش
را بنا نمود و طرح بنای تالار صد ستون را ریخت. اردشیر اول تالار صد
ستون را تمام کرد. اردشیر سوم ساختمان دیگری را آغاز کرد که ناتمام
ماند. این ساختمانها روی پایههایی ساخته شــده که قسمتـی از آنها
صخرههای عظیم و یکپارچه بوده و یا آنها را در کوه تراشیده اند.
معماری هخامنشی، هنری است از نوع تلفیق و ابداع که از سبک
معماریهای بابل و آشور و مصر و شهرهای یونانی آسیای صغیر و قوم
اورارتو اقتباس شده و با هنر نمایی و ابتکار روح ایرانی نوع مستقلی را
از معماری پدید آورده است . هخامنشیان با ساختن این ابنیة عظیم
میخواستند عظمت شاهنشاهی بزرگ خود را به جهانیان نشان دهند.
در اواخر سال 1312 شمسی براثر خاکبرداری در گوشة شمال غربی صفه
تخت جمشید قریب چهل هزار لوحه گلی به شکل و قطع مهرهای نماز بدست
آمد. روی این الواح کلماتی به خط عیلامی نوشته شده بود. پس از خواندن
معلوم شد که این الواح عیلامی اسناد خرج ساختمان قصرهای تخت جمشید
می باشد. از میان الواح بعضی به زبان پارسی و خط عیلامی است. از کشف
این الواح، نظریاتی که اظهار میداشتند قصرهای تخت جمشید مانند اهرام
مصر با ظلم و جور و بیگار گرفتن رعایا ساخته شده باطل شد.
زیرا این اسناد عیلامی حکایت از آن دارد که به تمام کارگران این
قصرهای زیبا، اعم از عمله و بنا و نجار و سنگتراش و معمار و مهندس
مزد میدادند و هر کدام از این الواح سند هزینه یک یا چند نفر است.
کارگرانی که در بنای تخت جمشید دست اندرکار بودند، از ملتهای
مختلف چون ایرانی و بابلی و مصری و یونانی و عیلامی و آشوری تشکیل می
شدند که همة آنان رعیت دولت شاهنشاهی ایران بشمار میرفتند.
بر اساس خشت نوشتههای کشف شده در تخت جمشید در ساخت این بنای
با شکوه معماران، هنرمندان، استادکاران، کارگران، زنان و مردان
بیشماری شرکت داشتند که علاوه بر دریافت حقوق از مزایای بیمه کارگری
نیز استفاده میکردند. ساخت این مجموعه بزرگ و زیبا بنا به روایتی
۱۲۰ سال به طول انجامید.
اسکندر مقدونی در یورش خود به ایران در سال 331 قبل از میلاد،
تخت جمشید را به آتش کشید. تاریخنگاران در مورد علت این آتش سوزی
اتفاق رای ندارند. عده ای آنرا ناشی از یک حادثه غیر عمدی میدانند
ولی برخی کینه توزی و انتقام گیری اسکندر را تلافی ویرانی شهر آتن
بدست خشایار شاه علت واقعی این آتش سوزی مهیب میدانند.
وسعت کامل کاخهای تخت جمشید ۱۲۵ هزار متر مربع است که روی
سکوئی که ارتفاع آن بین ۸ تا ۱۸ متر بالاتر از سطح جلگهٔ مردوشت است،
بنا شدهاند و از بخشهای مهم زیر تشکیل یافته است:
- کاخهای رسمی و تشریفاتی تخت جمشید (کاخ دروازه ملل)
- سرای نشیمن و کاخهای کوچک اختصاصی
- خزانهٔ شاهی
- دژ و باروی حفاظتی
- پلکانهای ورودی سکو و دروازهٔ خشایارشا
ورود سکو، دو پلکان است که روبروی یکدیگر و در بخش شمال غربی
مجموعه قرار دارندکه همچون دستانی است که آرنج خویش را خم کرده و بر
آن است تا مشتاقان خود را از زمین بلند کرده و در سینه خود جای دهد.
این پلکانها از هر طرف ۱۱۱ پلهٔ پهن و کوتاه(به ارتفاع۱۰
سانتیمتر) دارند. بر خلاف عقیده بسیاری از مورخین که مدعی بودند
ارتفاع کم پلهها به خاطر این بوده که اسبها نیز بتوانند از پلهها
بالا بروند، پلهها را کوتاهتر از معمول ساختهاند تا راحتی و ابهت
میهمانان هنگام بالا رفتن حفظ شود.
بالای پلکانها، بنای ورودی تخت جمشید، «[دروازه بزرگ]»
یا «[دروازه خشایارشا|دروازهٔ خشایارشا]» یا دروازه ملل، قرار
گرفتهاست. ارتفاع این بنا ۱۰ متر است. این بنا یک ورودی اصلی و دو
خروجی داشتهاست که امروزه بقایای دروازههای آن برجاست.
بر دروازهٔ غربی و شرقی طرح مردان بالدار و بر و طرح دو گاو
سنگی با سر انسانی حجاری شده است. این دروازهها در قسمت فوقانی
با شش کتیبهٔ میخی تزیین یافتهاند. این کتیبهها پس از ذکر نام
اهورامزدا به اختصار بیان میکند که: «هر چه بدیده زیباست، به خواست
اورمزد انجام پذیرفتهاست.»
دو دروازه خروجی یکی رو به جنوب و دیگری رو به شرق قرار
دارند و دروازه جنوبی رو به کاخ آپادانا، یا کاخ بزرگ بار،
دارد.
کاخ آپادانا
کاخ آپادانا در شمال و شرق دارای دو مجموعه پلکان است. پلکانهای
شرقی این کاخ که از دو پلکان - یکی رو به شمال و یکی رو به جنوب -
تشکیل شدهاند، نقوش حجاریشدهای را در دیوار کنارهٔ خود دارند.
پلکان رو به شمال نقشهایی از فرماندهان عالیرتبهٔ نظامی مادی و
پارسی دارد در حالی که گلهای نیلوفر آبی را در دست دارند، حجاری
شدهاست.
در جلوی فرماندهان نظامی افراد گارد جاویدان در حال ادای احترام
دیده میشوند. در ردیف فوقانی همین دیواره، نقش افرادی در حالی که
هدایایی به همراه دارند و به کاخ نزدیک میشوند، دیده میشود.
بر دیوارهٔ پلکان رو به جنوب تصاویری از نمایندگان کشورهای
مختلف به همراه هدایایی که در دست دارند دیده میشود. هر بخش از این
حجاری اختصاص به یکی از ملل دارد.
کاخ آپادانا از قدیمیترین کاخهای تخت جمشید است. این کاخ که
به فرمان داریوش بزرگ بنا شدهاست، برای برگزاری جشنهای نوروزی و
پذیرش نمایندگان کشورهای وابسته به حضور پادشاه استفاده میشدهاست.
این کاخ توسط پلکانی در قسمت جنوب غربی آن به «کاخ تچرا» یا
«کاخ آینه» ارتباط مییابد. کاخ آپادانا از ۷۲ ستون تشکیل شدهاست که
در حال حاضر ۱۴ ستون آن پابرجاست ته ستونهای ایوان کاخ گرد ولی ته
ستونهای داخل کاخ مربع شکل میباشد.
کاخ تچر
کاخ تچر یا تچرا به معنای خانه زمستانی میباشد.این کاخ نیز به
فرمان داریوش کبیر بنا شده و کاخ اختصاصی وی بودهاست. روی کتیبهای
آمده: «من داریوش این تچر را ساختم.»
این کاخ یک موزه خط به شمار میرود از پارسی باستان گرفته در
این کاخ کتیبه وجود دارد تا خطوط پهلوی بالای ستونها از نمای
جلوییهای مصری استفاده شدهاست. قسمت اصلی کاخ توسط داریوش بزرگ و
ایوان و پلکان سنگی جنوبی توسط خشایار شاه و پلکان سنگی غربی توسط
اردشیر دوم بنا شدهاست.
کاخ هدیش
کاخ هدیش که کاخ خصوصی خشایارشا بودهاست در مرتفعترین قسمت
صفهٔ تخت جمشید قرار دارد. این کاخ از طریق دو مجموعه پلکان به کاخ
ملکه ارتباط دارد.
احتمال میرود آتش سوزی از این مکان شروع شده باشد به خاطر
نفرتی که آتنیها از خشایارشا داشتند به خاطر به آتش کشیده شدن آتن به
دست وی. رنگ زرد سنگها نشان دهنده تمام شدن آب درون سنگها به خاطر
حرارت است.
اینجا مکان کوچکی بوده ۶*۶ ستون قرار داشتهاست. به خاطر ویرانی
شدیدی که شده اطلاعات زیادی در مورد این کاخ در دسترس نیست خیلیها
از اینجا به عنوان کاخ مرموز نام بردهاند.
هدیش به معنای جای بلند میباشد و چون خشایار شاه نام زن دوم او
هدیش بودهاست نام کاخ خود را هدیش میگذارد این کاخ در جنوبی ترین
قسمت صفه قرار دارد و قسمتهای زیادی از کف از خود کوه میباشد.
کاخ ملکه
کاخ ملکه توسط خشایارشا ساخته شدهاست و به نسبت سایر بناها در ارتفاع پایینتری قرار گرفتهاست.
بخشی از این کاخ در سال ۱۹۳۱ توسط شرقشناس مشهور، پرفسور ارنست
امیل هرتزفلد، خاکبرداری و از نو تجدیدبنا شد و امروزه به عنوان
موزه و ادارهٔ مرکزی تأسیسات تخت جمشید مورد استفاده قرار گرفتهاست.
ساختمان خزانهٔ شاهنشاهی
این ساختمان که شامل چندین تالار، اطاق و حیاط تشکیل شدهاست با دیوار عظیمی از بقیهٔ تخت جمشید جدا میشود.
کاخ صدستون
وسعت این کاخ در حدود ۴۶۰۰۰ مترمربع است و سقف آن بهوسیلهٔ صد
ستون که هر کدام ۱۴ متر ارتفاع داشتهاند، بالا نگه داشته میشدهاست.
کاخ شورا
به این مکان کاخ شورا یا تالار مرکزی میگویند. احتمالاً شاه در
اینجا با بزرگان به بحث و مشورت میپرداختهاست. با توجه به نقوش
حجاری شده از یکی از دروازهها شاه وارد میشده و از دو دروازه دیگر
خارج میشدهاست.
به این دلیل به این جا کاخ شورا میگویند که در اینجا دوسر ستون
انسان وجود داشته که جاهای دیگری نیست و سر انسان سمبل تفکر است.
سرانجام تخت جمشید
مجموعه کاخهای تخت جمشید، در سال (۳۳۰ پیش از میلاد) به
دست اسکندر مقدونی به آتش کشیده شد و تمام بناهای آن به
صورت ویرانه درآمد.
از بناهای بر جای مانده و نیمه ویرانه، بنای مدخل اصلی
تخت جمشید است که به کاخ آپادانا معروف است و مشتمل بر یک
تالار مرکزی با ۳۶ ستون و سه ایوان ۱۲ ستونی درقسمتهای شمالی،
جنوبی و شرقی است که ایوانهای شمالی و شرقی آن بهوسیله
پلکانهایی به حیاطهای مقابل متصل و مربوط میشوند.
بلندی صفه در محل کاخ آپادانا ۱۶ متر و بلندی ستونهای
آن ۱۸ متر است. اینمجموعه در فهرست آثار تاریخی ایران و نیز در
فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
هنرهای معماری تخت جمشید
یکی از هنرهای معماری در تخت جمشید این است که نسبت ارتفاع سر
درها به عرض آنها و همین طور نسبت ارتفاع ستون ها به فاصله بین دو
ستون نسبت طلایی است.
نسبت طلایی نسبت مهمی در هندسه است که در طبیعت وجود دارد. این نشانگر هنر ابرانیان باستان در معماری است.
تصویری از عظمت کاخها
ازآنچه امروز از تخت جمشید بر جای مانده تنها می توان تصویر
بسیار مبهمی از شکوه و عظمت کاخها در ذهن مجسم کرد. با این همه می
توان به مدد یک نقشه تاریخی که جزئیات معماری ساختمان کاخها در آن
آمده باشد و اندکی بهره از قوه تخیل، به اهمیت و بزرگی این کاخها پی
برد.
تخت جمشید دارای سیستم حرارتی و تهویه بوده ، که فضاهای داخل آن
را در زمستان گرم ودر تابستان خنک و معتدل می کرده است . دشت سرسبز
مرودشت ، سقفهای بسیار بلند و فضاهای وسیع ، درهای گشاده و پنجرههای
متعد د هوای تخت جمشید را در تابستان معتدل وخنک می ساخته و در
زمستان دیوارهای خشتی و لایه های گچ که یک عایق حرارتی تشکیل می داده
، پردههای ارغوانی بلند و ضخیم که مانع نفوذ سرما به درون فضاها
وتالارها می شده ، پوشش سقف نیز چوبی بوده که این امر در گرم شدن محیط
تاثیر به سزایی داشته است .
تخت جمشید نیز دارای سیستم آب و فاضلاب بوده ، در تخت جمشید
مجاری زیرزمینی آبرسانی و فاضلاب پیچ در پیچی کشف شده که به طول بیش
از 2 کیلو متر می رسد.
تخت جمشید نه یک شهر بوده و نه یک دژ و نه یک پرستشگاه ، تخت
جمشید دو نقش جداگانه اما تا اندازه ای به هم پیوسته ایفا می کرده ،
نخست اینکه چون در قلب امپراطوری قرار داشته گنج خانه ی مناسبی برای
اندوختن ثروت روز افزون کشور بوده ، دوم اینکه جایگاه مناسب و با
شکوهی برای برگذاری مراسم و جشنهایی بوده که در آن زمان برگزار می
شده (جشنهای مهرگان و اعیاد نوروز) به نقل از مورخان در تخت جمشید
بیش از 120000سکه ی طلا و نقره ، ظروف و مجسمههای بسیار ناب، اثاث
گرانقیمت، نیمکتهای زرین، لباسها وفرشهای ارغوانی گرانبها
و....نگهداری میشده که در نهایت با حمله اسکندر مقدونی همه این اشیاء
یا به غارت رفت یا طعمه حریق شد.
اسکندر وقتی که وارد تخت جمشید شد و این همه شکوه و ثروت دید
دستور داد که هر چیز را که می توانند با خود ببرند و هر چیز را که نمی
توانند نابود سازند.
تخت جمشید نه شهر بود و نه دژ، جایگاه با شکوهی برای برگزاری
مراسم بزرگی بود که شاه ایران سران کشور و نمایندگان 28 کشور متبوع را
در بارعام به حضور می پذیرفت.
طرح اصلی ساختمان تخت جمشید دردوران فرمانروایی داریوش بزرگ
ریخته شد. از همان نخست تعداد و محل کاخ ها، عمارت ها و کاربردهای
جداگانه هر یک معین ومشخص شد.
برای برپایی این بنا از سه نوع مصالح ساختمانی عمده ( چوب، خشت
های خام و پخته و سنگ های آهکی محلی ) استفاده شده است. چوب هایی که
در محل تهیه می شد با ذوق و سلیقه طراحان و معماران سازگار نبود
وناگزیر بودند چوب های در خور کاخ های تخت جمشید را از دور دست ها حمل
کنند. برای مثال،تیرهای زیر از چوب درخت سدر بوده که در آن زمان فقط
در لبنان می روییده است.
خشت های گلی در ساختن دیوارها و روپوش سقف ها به کار می رفت که
دوام چندانی نداشت. این خشت را باران می شست و با بر اثر زمین لرزه
فرو می ریخت. سنگ های کوه رحمت برای سنگتراشان و معماران جمشید از هر
جهت مناسب بود.
این سنگ های آهکی بسیار سخت و محکم اند و رنگ های طبیعی گوناگون
سفید، کهربایی، دودی و سیاه دارند که خوب تراشیده می شوند. به ویژه
نوع سیاه آن که بر اثر صیقل به شکل مرمر در می آید. بسیاری از قطعه
سنگ ها را گیرهای آهنی به نام دم چلچله به هم متصل کرده اند.
در حد فاصل سنگ ها از ملات استفاده نشده است. دیوارها را با آجر
لعابدار و کف اتاق ها را با گچکاری می پوشاندند. روی درها با قطعات
زر وسیم آراسته شده بود. پرده های بزرگ رنگی بر زیبایی درون و برون
کاخ ها می افزود. فرش های نفیس کف اتاق ها چشمان را خیره می کرد.
عملا امکان نداشت که ساختمان تخت جمشید در دوران شاهی داریوش
بزرگ به پایان برسد. کار ساخت این بنای عظیم در طول حکومت پسر او
خشایار شا اول و نوه اش اردشیر اول ادامه یافت. بدین تربیت ساخت بنا
نزدیک به 200 سال طول کشید.
هخامنشیان در ساخت تخت جمشید از منابع گوناگونی الهام گرفتند.
پارس ها دست کم با دو فرهنگ غنی، اوراتو در شمال و ایلام در جنوب ،آشنا
بودند و از آنها برای ریختن شالوده محکم فکری در هنر معماری بهره
گرفتند.
هخامنشیان در لشکر کشی به مصر، بابل،لیدی و اروپا، با اندیشه
های دیگری در زمینه معماری آشنا شدند و با به دست آوردن ثروت سرشار ،
هنرمندان و سنگتراشان و معماران برجسته را در گسترش و زیبا سازی تخت
جمشید به خدمت گرفتند.
نکته ای که سخت غیر قابل باور می نماید این واقعیت است که این
مجموعه عظیم و ارزشمند هزاران سال زیر خاک مدفون بوده تا اینکه در
اواخر دهه1310خورشیدی کشف شد.
چیزی که در نگاه اول در تخت جمشید نظر بیننده را به خود جلب می
کند، کتیبه ها و سنگ نبشته های گذر خشایارشاه است که به زبان عیلامی و
دیگر زبانهای باستانی تحریر شده است. از این گذر به مجموعه کاخهای
آپادانا می رسیم، جائی که در آن پادشاهان بار میدادند و مراسم و
جشنهای دولتی در آن برگذار می شد.
مقادیر عمده ای طلا و جواهرات در این کاخها وجود داشته که بدیهی است در جریان تهاجم اسکندر به غارت رفته باشد.
تعداد محدودی از این جواهرات در موزه ملی ایران نگهداری می شود.
بزرگترین کاخ در مجموعه تخت جمشید کاخ مشهور به "صد ستون" است که
احتمالا یکی از بزرگترین آثار معماری دوره هخامنشیان بوده و داریوش
اول از آن به عنوان سالن بارعام خود استفاده می کرده است.